ساحت های تعلیم و تربیت اسلامی (1)

ساحت های تعلیم و تربیت اسلامی (1)  اهمیت و ضرورت بحث

انسان موجودی دارای ابعاد و ساحت های مختلف است: روح و بدن دارد، از بینش ها، گرایش ها و توانایی های مختلف برخوردار است

و با دیگر موجودات جهان ارتباط هایی دارد، از آنها تأثیر می پذیرد و بر آنها تأثیر می گذارد.

از آنجا که تعلیم و تربیت، فرایندی جهت ایجاد، شکوفایی، تصحیح، تقویت، تعدیل و هدایت بینش ها، گرایش ها و استعدادها و توانایی های انسان در ابعاد مختلف روح و بدن برای رسیدن به کمال مطلوب است.

ادامه مطلب...


ساحت های تعلیم و تربیت اسلامی (1)

ساحت های تعلیم و تربیت اسلامی (1)  اهمیت و ضرورت بحث

انسان موجودی دارای ابعاد و ساحت های مختلف است: روح و بدن دارد، از بینش ها، گرایش ها و توانایی های مختلف برخوردار است

و با دیگر موجودات جهان ارتباط هایی دارد، از آنها تأثیر می پذیرد و بر آنها تأثیر می گذارد.

از آنجا که تعلیم و تربیت، فرایندی جهت ایجاد، شکوفایی، تصحیح، تقویت، تعدیل و هدایت بینش ها، گرایش ها و استعدادها و توانایی های انسان در ابعاد مختلف روح و بدن برای رسیدن به کمال مطلوب است.

با همه ی این ابعاد و ساحت ها سر و کار دارد.

به این ترتیب، هنگامی که از تعلیم و تربیت سخن می گوییم، در واقع از انواعی از قابلیت ها و ظرفیت هایی سخن می گوییم که در ابعاد مختلف روح و بدن انسان قرار دارند

و انسان برای وصول به کمال مطلوب خود، نیازمند آن است که با یاری دیگران، آنها را به فعلیت برساند یا آنها را تصحیح، تعدیل، تقویت و هدایت کند.

به این ترتیب، یکی از اموری که در تعلیم و تربیت، باید مشخص شود حوزه های مختلفی است که تعلیم و تربیت با آنها سر و کار دارد؛

یعنی برای تعلیم و تربیت، چه موضوعات و کدام استعدادها و قابلیت ها باید ایجاد، شکوفا، اصلاح، تعدیل، تقویت یا هدایت شوند.

برای معلوم شدن بیشتر ضرورت این بحث، باید توجه کنیم که (1)هدف عام تعلیم و تربیت اسلامی، به دست دادن آگاهی ها، مهارت ها و به فعلیت رساندن استعدادهای انسان در جهت قرب الهی است

و بنابر مبانی انسان شناختی همه ی قابلیت ها و ظرفیت های وجودی انسان در قرب به خداوند تأثیر دارند.

اما انسان ها، صرف نظر از ویژگی هایشان و تفاوت هایی که در نیازهای آموزشی و استعدادها با یکدیگر دارند، دارای ابعاد و جوانب مشترک بسیار متنوعی هستند

و مطالعه و بررسی دقیق استعدادها و نیازمندی های مشترک انسان ها، مستلزم تفکیک این ابعاد و جوانب است،

به طوری که تفکیک نشدن آنها، مستلزم سردرگمی در تعیین اهداف خاص و جزئی و به تبع آن، ممکن نشدن برنامه ریزی و ارزیابی درست است.

برای تشبیه، چنانچه از یک مهندس طراح ساختمان بخواهید برای شما نقشه ی ساختمانی را طراحی کند،

اولین پرسش او این خواهد بود که چه ساختمانی مورد نیاز شماست. این به آن معناست که طراحی ساختمان به طوری که به نیازی خاص مربوط نباشد

غیرمنطقی است. نوع نیازمندی های شما تعیین کننده نقشه ی ساختمانی متناسب با آن نیازهاست و چنانچه شما برای امور مختلف، نیاز به ساختمان داشته باشید، ابتدا باید نوع این امور به دقت تفکیک و تعیین شوند

و سپس ساختمانی متناسب با انواع آن نیازها و شاید سازه هایی که هر یک با نوعی از آنها متناسب است،

طراحی و ساخته شوند. بدون تفکیک نیازها و تعیین اهداف خاص، نه طراحی و ساخت سازه های مناسب، انتظار درستی است و نه ارزیابی از کار طراحان و سازندگان آن سازه ها.

به همین ترتیب، چنانچه برای یک نهاد تعلیم و تربیت معلوم نباشد که هدف خاص آن نهاد، آموزش چه دانش یا پرورش کدام استعداد است،

نه می توان از آن نهاد، انتظار برنامه ریزی درستی داشت و نه ارزیابی دقیقی از کارهای انجام شده در چنین نهادی امکان پذیر خواهد بود.

در واقع، نیازمندی های علمی و تربیتی انسان ها نیز بسیار متنوع اند و هنگامی که پژوهشگران، برنامه ریزان و دیگر دست اندرکاران تعلیم و تربیت، درصدد بررسی این نیازمندی ها، هدف گذاری و تعیین اصول و روش هایی برای تعلیم و تربیت بر می آیند، ناگزیرند حوزه ی این نیازمندی ها و استعدادها را تعیین و تفکیک کنند

و به هر یک از آنها به طور جداگانه بپردازند. به همین دلیل است که در دانش تعلیم و تربیت نیز،

برای فرآیند تعلیم و تربیت، ساحت های مختلفی در نظر گرفته می شود و به این وسیله، حوزه های خاص تعلیم و تربیت از یکدیگر تفکیک می شوند.

 تعریف ساحت

مقصود از « ساحت» حوزه، محدود و دامنه ی خاصی است که مجموعه ای از رفتارها و فعالیت های تعلیم و تربیت در آن حوزه و دامنه قرار می گیرد، مشروط بر آن که اولاً حوزه های مزبور در عرض یکدیگر باشند،

ثانیاً این حوزه ها برای انسان از آن جهت که انسان است (2) در نظر گرفته شده باشند و نه از جهت ویژگی ها، استعدادها یا نیازهای فرد یا جامعه ای خاص.

توضیح آن که در تعلیم و تربیت، می توان فعالیت ها را در طول هم در نظر گرفت و دامنه ی محدودی نیز برای هر دسته از آنها لحاظ کرد.

برای مثال، می توان تعلیم و تربیت رسمی را بر حسب مقاطع سنی به تعلیم و تربیت پیش دبستانی، دبستانی، راهنمائی، متوسطه و عالی تقسیم کرد. این حوزه ها گرچه محدود و معین هستند، در طول یکدیگر قرار می گیرند

و از این جهت، آنها را ساحت های تعلیم و تربیت نمی دانیم.

همچنین می توان حوزه ی آموزش های هم عرض را از جهت نیازهای خاص و متفاوت جنس زن و مرد،

در نظر گرفت و آموزش را از این جهت به آموزش پسران و دختران تفکیک و تقسیم کرد. حوزه های یاد شده نیز گرچه هم عرض اند،

ساحت تعلیم و تربیت نامیده نمی شوند، زیرا برای آموزش جنس خاص در نظر گرفته شده اند، نه آموزش انسان از آن جهت که انسان است

و با دیگر انسان ها نیازمندی های مشترکی دارد.

اما هنگامی که نیازهای مشترک و هم عرض انسان ها، معیار تقسیم حوزه های تعلیم و تربیت قرار می گیرند، حوزه های مزبور را ساحت های تعلیم و تربیت می نامیم.

ملاک تعیین ساحت های تعلیم و تربیت

اینک سؤال این است که برای تعیین ساحت های تعلیم و تربیت چه معیاری را باید انتخاب کرد؟

ابتدا باید خاطر نشان کنیم که ممکن است موضوعی واحد را بتوان با ملاک های متعدد، به گونه های متفاوت تقسیم کرد.

برای مثال « انسان» را می توان یک بار با لحاظ جنسیت، به زن و مرد، بار دیگر و به لحاظ زادگاه یا محل زندگی به آسیایی، اروپایی و ...

بار سوم و به لحاظ دین، به مسلمان، مسیحی، یهودی و .... تقسیم کرد. چنان که از جهات دیگر نیز انسان به اقسام دیگری قابل تقسیم است.

روشن است که نمی توان گفت تنها یکی از این تقسیمات درباره ی انسان، درست و سایر تقسیمات نادرست است.

به همین ترتیب، تقسیم تعلیم و تربیت به ساحت های مختلف نیز می تواند با لحاظ های مختلف، متفاوت باشد

و طبعاً نمی توان ادعا کرد که تنها یکی از این تقسیمات درست و سایر تقسیمات لزوماً نادرست اند

؛ هرچند همه ی این تقسیمات مطابق تعریف، براساس انواع نیازمندی های علمی، مهارتی و استعدادهای هم عرض و مشترک میان انسان ها صورت گرفته باشند.

برای نمونه، می توان تعلیم و تربیت را به ساحت های مادی و معنوی، یا به دنیوی و اخروی، یا به فردی و اجتماعی یا به اقتصادی و غیراقتصادی تقسیم کرد.

اما می دانیم تقسیم، در صورتی مفید و معقول است که نتیجه ای مفید و مطلوب داشته باشد.

برای مثال، چنانچه افراد یک کلاس را به دو دسته عینکی و غیرعینکی تقسیم کنیم، اما بخواهیم برای همه، برنامه درسی یکسان ارائه کنیم تقسیم مزبور بی فایده و نامعقول است، با این که به لحاظ منطقی تقسیمی درست است.

نکته ی دیگر این که هر تقسیم، یا دارای حصر عقلی و منطقی است یا بر اساس بررسی نمونه های مختلف صورت می گیرد و به اصطلاح، استقرائی است. تقسیم نوع اول، جامع همه ی اقسام ممکن است

و به لحاظ عقلی فرض قسمی دیگر برای آن ممکن نیست. اما در تقسیم استقرائی، همواره امکان یافتن اقسام دیگر و افزایش تعداد اقسام وجود دارد.

برای مثال، تقسیم انسان ها به ایرانی و غیرایرانی، دارای حصر عقلی است، اما تقسیم ایرانی ها به فارس، ترک، کرد، لر و بلوچ، استقرائی است. بنابراین، چنانچه بتوان موضوعی را به هر دو نوع، به صورت مفید و معقول، تقسیم کرد. تقسیم نوع اول ترجیح دارد؛

زیرا این اطمینان وجود دارد که همه ی اقسام ممکن از پیش در نظر گرفته شده اند و در این خصوص، نیازی به بررسی بیشتر نیست.

اینک با توجه به تعریف ساحت های تعلیم و تربیت و با در نظر گرفتن دو نکته ای که برای تقسیم بیان شد، به سراغ تقسیم ساحت ها می رویم. در واقع، ملاک ما برای تعیین ساحت های تعلیم و تربیت این است که ساحت ها،

• ناظر به استعدادهای قابل شکوفایی و نیازمندی های علمی و مهارتی انسان در راستای قرب الهی باشند؛

• دامنه های محدود و در عرض هم را برای تعلیم و تربیت معین کنند؛

• میان انسان ها مشترک باشند؛

• تقسیم به این دامنه ها برای تعلیم و تربیت مفید و معقول باشد؛

• تا حد امکان، تقسیم دارای حصر عقلی باشد و در غیر این صورت، اقسام تا حد ممکن استقرا شده باشند.

تعیین ساحت های تعلیم و تربیت

استعدادهای قابل شکوفایی و نیازمندی های علمی و مهارتی انسان را نمی توان با تقسیمی از نوع حصر عقلی، به اقسامی که از جهت تعلیم و تربیت مفید و معقول باشند، تقسیم کرد.

برای مثال، تقسیم آنها به استعداد ریاضی و غیرریاضی با این که دارای حصر عقلی است، مفید نیست؛ زیرا استعدادهای غیرریاضی از آن جهت که مربوط به ریاضی نیستند؛

وجه مشترکی برای تعلیم و تربیت به شمار نمی روند. به همین جهت، چاره ای جز بهره گیری از تقسیم استقرائی نیست. اما می کوشیم تقسیم را از جایی آغاز کنیم که همه ی اقسام تا حد ممکن، معین باشند.

در بحث از مبانی انسان شناختی، انسان را دارای سه ساحت « بینش» ، « گرایش» و « کنش»

یا به عبارت دیگر، سه ساحت « بینشی» ، « گرایشی» و « توانایی» دانستیم. هر ساحت، خود دارای استعدادها و توان مندی های خاص و شکوفاپذیر است

و با شکوفا شدن و فعلیت یافتن آنها، می توان افعال اختیاری انسان را به سمت هدف نهایی، که همان قرب الهی است، جهت داد، تا با شتاب مناسب برای دست یابی به آن حرکت کند.

در واقع، آنچه مانع حرکت انسان به سمت هدف نهایی یا موجب کندی حرکت می شود، یا ضعف و نقصان در ناحیه ی بینش هاست ( مانند آن که شناخت کافی از هدف یا راه های وصول به آن ندارد یا شناخت وی عمیق یا مستدل نیست)

یا ضعف از جهت گرایش ها و میل های مناسب است، به طوری که میل به حرکت را به اندازه ی کافی در انسان برنمی انگیزد، و یا ضعف و کاستی در قدرت انجام دادن اعمال و رفتارهای مناسب است.

تعلیم و تربیت با هدف قرار دادن شکوفایی استعدادها و توان مندی ها باید درصدد رفع انواع این کاستی ها برآید

و در هر سه حوزه ی بینش ها، گرایش ها و رفتارها، هدف عام خود را دنبال کند. براین اساس، می توان تعلیم و تربیت را به سه ساحت « بینشی، گرایشی و رفتاری» تقسیم کرد.

از سوی دیگر می دانیم، حوزه ی بینش ها، گرایش ها و رفتارها در انسان بسیار وسیع اند.

مثلاً در ساحت بینشی، انسان توانایی شناخت مطالب بسیار متنوعی را دارد و به فعلیت رساندن هر یک از آنها می تواند در جهت تعلیم و تربیت، از اهداف و روش های خاصی برخوردار باشد.

از سوی دیگر، ساحت های بینشی، گرایشی و رفتاری، گرچه به لحاظ نظری از یکدیگر قابل تفکیک اند، در عمل کاملاً با یکدیگر ارتباط دارند،

به گونه ای که رفتارها مبتنی بر بینش ها و گرایش ها، و گرایش ها نیز مبتنی بر بینش ها شکل می گیرند.

بنابراین، آنچه موضوع بینش قرار می گیرد، چه بسا موضوع گرایش و رفتار نیز قرار بگیرد.

به این ترتیب چنانچه بخواهیم ساحت های تعلیم و تربیت را از جهت موضوع تعلیم و تربیت تفکیک کنیم، باید توجه داشته باشیم

که در هر سه ساحت بینشی، گرایشی و رفتاری، امکان تقسیمی مشابه وجود دارد و این نوع تقسیم، مخصوص یکی از ساحت های مزبور نخواهد بود.

برای آن که بتوانیم تقسیم نسبتاً جامعی در خصوص موضوعات و متعلقات تعلیم و تربیت داشته باشیم، مناسب است انواع روابط انسان را در نظر بگیریم؛

زیرا هم بینش ها، هم گرایش ها و هم رفتارهای انسان، در رابطه ی انسان با چیزهای دیگر شکل می گیرند. این روابط یا مستقیماً به خود شخص مربوط می شود

یا به غیر او. به عبارت دیگر، بینش ها، گرایش ها و رفتارهای ما، گاه مستقیماً به خود ما مربوط می شوند

و گاه به چیزی دیگر، اما آنچه به غیر خود شخص مربوط است یا در ارتباط با انسان های دیگر است، یا در ارتباط با دیگر موجودات عالم طبیعت، اعم از جمادات، حیوانات و گیاهان و یا در ارتباط با ماورای طبیعت و در رأس آن، خدای متعال.

این تقسیم، علاوه بر این که جامع همه ی انواع ارتباطات انسان است، مفید و معقول هم هست؛ زیرا نوع گرایش و رفتار انسان، و احیاناً بینش او نسبت به خود جامعه، طبیعت و ماورای طبیعت، متفاوت است.

گرایش انسان و رفتار او نسبت به خود، و نیز بینش و شناخت اولیه ای که از خود دارد، مستقیم و بی واسطه است؛

اما عموماً موجودات دیگر را از طریق خود می شناسد، به خاطر خود به آنها گرایش پیدا می کند و از توان مندی های خود در رفتار با آنها استفاده می کند.

اما از میان موجودات دیگر، عموماً رابطه ی انسان با انسان های دیگر، از نوع تعامل و رابطه ی موجودات هم عرض با یکدیگر است

و رابطه ی او با ماورای طبیعت، از نوع رابطه ی موجود دانی با عالی است؛ و بالاخره، رابطه ی انسان با طبیعت، از نوع رابطه ی موجود عالی با دانی است و برای بهره گیری، سلطه و استخدام.

براساس روابط چهارگانه ی انسان با خود، جامعه، طبیعت و ماورای طبیعت می توانیم ساحت های دیگری از تعلیم و تربیت را تعیین کنیم. ساحتی از تعلیم و تربیت را که ناظر به رابطه ی شخص با خودش است

« ساحت شخصی» می نامیم. همچنین، ساحتی را که ناظر به رابطه ی او با انسان های دیگر است

« ساحت جمعی»، ساحتی را که درباره ی رابطه او با طبیعت است « ساحت طبیعی»، و ساحتی را که ناظر به رابطه ی انسان با ماورای طبیعت و در رأس آن خداوند است « ساحت الهی» نام می نهیم.

هر یک از ساحت های چهارگانه ی مزبور نیز، خود به سه ساحت فرعی بینشی، گرایشی و رفتاری تقسیم می شوند.

اما با توجه به اینکه انسان موجودی اجتماعی است، رابطه ی انسان با انسان های دیگر بسیار گسترده است و در نتیجه، خود « ساحت جمعی» به اقسام دیگری قابل تقسیم است. در این تقسیم می توان گستره ی ارتباط را لحاظ کرد

و ساحت جمعی را مثلاً به ساحت خانوادگی ( ارتباط با اعضای خانواده و بستگان)، ملی ( ارتباط با هموطنان) و فراملی ( ارتباط با عموم انسان ها) تقسیم کرد و می توان اقسام افرادی را که با آنها ارتباط برقرار می شود

در نظر گرفت و مثلاً آن را به ساحت خانوادگی ( ارتباط با اعضای خانواده و بستگان)، مذهبی ( ارتباط با هم کیشان)، شغلی و حرفه ای ( ارتباط با همکاران)،

رفاقت ( ارتباط با دوستان)، محلی ( ارتباط با همسایگان)، سازمانی ( ارتباط با اعضای سازمان)، و مانند آنها تقسیم کرد. چنان که ممکن است آن را به لحاظ موضوع ارتباط، به انواعی مانند اقتصادی ( درباره ی داد و ستد)، سیاسی ( درباره ی فرمانروایی و فرمانبری)،

فرهنگی ( درباره ی باورها و ارزش های عمومی و کلی، و آداب و رسوم مورد توجه جامعه) و اجتماعی ( درباره ی زندگی خانوادگی، انواع مشاغل و سایر ارتباطات جمعی) تقسیم کرد.

از میان تقسیمات مزبور هیچ یک دارای حصر عقلی نیست و از این جهت، هیچ یک بر دیگری ترجیحی ندارد.

اما تقسیم نخست که بر اساس گستره ی ارتباط است، از جهت تعلیم و تربیت حاوی فایده ای درخور توجه نیست،

علاوه بر آن که بسیاری از ارتباطات انسانی هم عرض اند یا با یکدیگر تداخل هایی دارند و چنین نیست که همه ی آنها را بتوان بر اساس گستره ی ارتباط لحاظ کرد.

برای مثال، ارتباط مذهبی ( با هم کیشان) و ارتباط ملی تداخل دارند و چنان نیست که از جهت گستره، یکی عام تر و یکی خاص تر باشد؛

یعنی برخی افراد، علاوه بر آن که در مذهب با ما شریک اند در ملیت نیز مشترک اند و برخی تنها در مذهب با ما شریک اند و برخی تنها در ملیت.

در تقسیم دوم نیز، چنانچه تنها به خود افرادی که طرف ارتباط هستند نظر داشته باشیم، اقسام تداخل وجود خواهد داشت. برای مثال، افراد خانواده، ممکن است در مذهب نیز با هم مشترک باشند.

اما چنانچه در این تقسیم، افراد از جهت نوع ارتباطی که با فرد دارند لحاظ شوند، نه از جهت شخص خودشان، در واقع این تقسیم به تقسیم نوع سوم باز می گردد.

تقسیم سوم از این جهت که « موضوع ارتباط» را محور تقسیم قرار داده است و طبعاً اهداف و روش ها می تواند در موضوعات مختلف متفاوت باشد قابل قبول تر به نظر می رسد

و عموماً در مباحث تعلیم و تربیت نیز شبیه همین عناوین را برای اشاره به ساحت های تعلیم و تربیت به کار می برند.

البته باید توجه داشت که این تقسیم نیز استقرائی است و ممکن است ساحت هایی در عرض این چهار ساحت به آنها افزوده شود،

مگر آن که ساحت اجتماعی، به صورتی تعریف شود که هر نوع ارتباط انسان با یکدیگر به جز ارتباط اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را در بر گیرد.

به علاوه، ارائه ی تعریفی دقیق از هر یک از این ساحت های چهارگانه، به گونه ای که مانع تداخل کامل اقسام باشد، دشوار است.

از سوی دیگر، ساحت اجتماعی نیز ساحتی گسترده است و در صورت نیاز می توان آن را به اقسامی تقسیم کرد یا به جهت نزدیکی با ساحت فرهنگی، آنها را یک ساحت محسوب نمود.

به این ترتیب می توان ساحت های تعلیم و تربیت را به ساحت های شخصی، جمعی، طبیعی و الهی تقسیم کرد

و ساحت جمعی را به سه ساحت فرهنگی - اجتماعی، اقتصادی و سیاسی به علاوه هر یک از شش ساحت مزبور را می توان به سه ساحت بینشی، گرایشی و رفتاری نیز تقسیم کرد.

در این صورت، در تعلیم و تربیت به 18 ساحت می رسیم.

 منبع:راسخون


گرد آوری: گروه جامعه سایت تبیان زنجان

http://www.tebyan-zn.ir/society.html

 پی‌نوشت‌ها: 

1-اهداف تعلیم و تربیت اسلامی

2- مقصود از انسان از آن جهت که انسان است، اشتراک هر فرد انسان با انسان های دیگر است، نه تمایز انسان از انواع دیگر مانند حیوانات و گیاهان؛ بنابراین، در تقسیم بندی ساحت ها، علاوه بر ویژگی ها و شئون مرتبه ی انسانی انسان، شئون مربوط به مرتبه ی حیوانی انسان یا مراتب پایین تر وجود او نیز ملحوظ هستند.

3- ر.ک. نرمان ادوارد گرونلند، هدف های رفتاری برای تدریس و ارزش یابی، ص 53-55.

4- ر.ک. محمدتقی مصباح یزدی، مشکات، 1/1، ص 413-414.

5- ر.ک. نرمان ادوارد گرونلند، هدف های رفتاری برای تدریس و ارزش یابی، ص 56-59.

6- به این ترتیب روشن است که مقصود از رفتار در این اصطلاح، آن چیزی نیست که رفتارگرایان (behaviorists) از این واژه اراده می کنند. زیرا، رفتار گرایان با مبنا قرار دادن ماده گرایی و تجربه گرایی، در مطالعات روان شناسانه درباره ی انسان به رفتارهای ظاهری و بیرونی او نظر دارند و پدیده های ذهنی، مانند آگاهی را به پدیده های فیزیکوشیمیایی و حالات روانی را نیز به رفتارهایی ظاهری که در واقع، پاسخ های مشاهده پذیر به محرک های خاص است، تحویل می برند.



موضوعات مرتبط: دانستنی , تازه ها

تاريخ : ۱۳٩٤/۱٢/۸ | ٦:٢۳ ‎ب.ظ | نویسنده : محمد هاشمی | نظرات ()